Akan su şehri yaşatır; kesilen su, tarihin sesini de susturur.
Eyüpsultan denince akla üç şey gelir: camiler, çeşmeler, türbe veya mezarlıklar. Bu üç unsur yalnızca semtin siluetini değil; aynı zamanda yüzyıllardır süregelen kültürünü, maneviyatını ve şehir hayatının ritmini belirler. Eyüp Camii çevresindeki manevi hava, Haliç’e doğru yükselen mezarlıkların sessizliği ve mahalle aralarına serpiştirilmiş Osmanlı çeşmeleri… Hepsi bir bütünün parçalarıdır.
Bu yazıda Eyüpsultan’ın en görünür ama en az fark edilen yarasına odaklanıyorum: Suskun çeşmelerine. Bu bir son değil; aksine bir başlangıç. Çünkü bu dizinin devamında Eyüp’ün camilerini, mezarlıklarını, kaybolmuş mimari mirasını da tek tek ele alacağım. Eyüpteki çeşme ve sebilleri tek tek dolaştım. Hepsini fotoğraflayarak önünüze sunamasam da birkaç tanesini sizlerle paylaşmak istedim.
Üç Fotoğraf, Üç Gerçek
(Evlice Baba Çeşmesi, İslambey Mahallesi)
1. Fotoğraf – Restorasyon görmemiş, suyu akmayan çeşme
Coşkun Şen’in yıllar önce yazılarında bahsettiği çeşmenin bugünkü hâli… Taşı eskimiş, lülesi yok, suyu tamamen kesik. Bu görüntü yalnızca bir çeşmenin değil; bir dönemin, bir hayır anlayışının ve bir mahalle kültürünün susturulduğunu gösteriyor.
2. Fotoğraf – Eyüpsultan Meydanı’ndaki restore edilmiş ve akan çeşme
(Kapıağası Mustafa Ağa Çeşmesi, Eyüpsultan Merkez)
Merkezde, cadde üzerinde ve herkesin gözü önünde. Restore edilmiş, taş işçiliği temiz, suyu akıyor. Merkezdeki eserlerin titizlikle ele alındığı açık.
3. Fotoğraf – Nişanca’daki restore edilmiş fakat suyu akmayan çeşme
(Mühendis Ali Dede Çeşmesi, Nişancı mahallesi)
Mahalle içinde, gözden uzak bir noktada. Taşı yenilenmiş olsa da suyu yok. Bu da bize açık bir şey söylüyor: Eyüp’teki çeşmeler ikiye ayrılmış durumda — görünür olanlar ve görünmez olanlar.
Tarih Akmıyorsa, Eyüp de Akmıyor
Eyüpsultan’da bugün kayıtlı yaklaşık 100 civarında tarihî çeşme bulunuyor. Sayı ne olursa olsun değişmeyen gerçek şu: Bu çeşmelerin önemli bir bölümünde su akmıyor.
Kimi bakımsızlıktan, kimi ilgisizlikten, kimi bürokratik nedenlerle… Ama sonuç hep aynı: Suskun çeşmeler.
Restorasyon Var — Su Yok
Birçok çeşmenin üzerinde tabela var: “Restore edildi.”
Evet, taş işçiliği yenilenmiş, çevre düzenlemesi yapılmış, kitabeler temizlenmiş.
Ama su? Yok.
Bazı çeşmelerde lüle bile bulunmuyor. Yani restorasyon, işlevi düşünülmeden yapılmış. Tarih, görüntü olarak muhafaza ediliyor ama işlev olarak terk ediliyor.
Envanter Var — Ama Su Durumu Yok
Belediye ve İBB’nin çeşme envanterlerinde konum, tarih, kitabe bilgisi var. Ama şu kritik bilgiler yok:
- Çeşme aktif mi?
- Su hattı bağlı mı?
- Kopuksa nedeni ne?
- En son ne zaman kontrol edildi?
- Düzenli bakım planı var mı?
Bu eksiklik, miras yönetiminde büyük bir boşluk oluşturuyor. Çünkü çeşme sadece taş değildir; şehrin yaşam kültürünün bir parçasıdır.
Sahadaki Manzara Acı
Kısa bir yürüyüşte bile karşılaşılanlar:
- Lülesi kopuk çeşmeler
- Önü kapatılmış, çöplerle gömülmüş olanlar
- İşletme tabelası çakılmış olanlar
- Kitabesi sıvanmış ya da görünmez hâle gelmiş olanlar
- Restorasyon görmüş ama suyu bağlanmamış olanlar
- Avlularda tamamen kurumuş çeşmeler
Hatta bazı çeşmelerin yerinde olup olmadığı bile tartışılıyor.
Coşkun Şen’in Yıllar Önceki Uyarısı Hâlâ Geçerli
İslambey’deki Osmanlı çeşmesinin akmadığını yazmıştı. Bugün hâlâ akmıyor. Bu sadece bir çeşmenin değil; bir ihmalkârlığın değişmeyen fotoğrafıdır. Dilerseniz coşkun Şen’in yazısına (https://www.habereyup.com/makale/islambey-deki-osmanli-cesmesi-akmaz-iken-haracina-ya-cesme-acar-iduk_13403/ ) ulaşabilirsiniz.
Eyüp’te Su Meselesi Aslında Kültür Meselesidir
Osmanlı şehir düzeninde çeşme yalnızca su kaynağı değil; hayır, iyilik, hizmet ve mahalle yaşantısının merkeziydi. Bir yerde çeşme varsa, orada hayat vardı.
Bugün suyu kesik her çeşme, Eyüp’ün kültürel kimliğinde bir kesinti demektir.
Merkezdeki Çeşmeler Akıyor, Mahalledekiler Suskun
Sahada dikkat çeken en önemli tespit şu:
- Eyüp merkezde ve ana caddelerde bulunan çeşmeler restore edilmiş ve suyu akıyor.
- Mahalle aralarında kalan çeşmelerin çoğu ya restore edilmemiş ya da edilse bile suyu akmıyor.
Bir diğer mesele: Restorasyonu yapılmış birçok çeşmede Osmanlıca kitabelerin Türkçe çevirisi yok. Kültürü korumak sadece taşları onarmakla olmaz; anlamını da yaşatmak gerekir.
"Suyu açarsak araba yıkarlar" Söylemine Cevap
Bazı yetkililerden zaman zaman şu cümleyi duyuyoruz: “Mahalle çeşmelerine su verirsek araba yıkarlar, halı yıkarlar.”
Evet, küresel ısınma var. Su kaynaklarını boşa harcamamak gerekiyor.
Ama çözüm çeşmeleri kapatmak değil:
- Tasarruflu musluklar var.
- Su kısık şekilde verilebilir.
- Zaten bu çeşmelerin suyu tarih boyunca içme amacıyla değil, kültürün devamı için akıyordu.
Bir damlanın bile anlamı vardır. Çeşme akıyorsa tarih de akıyordur.
Çözüm Önerisi
İBB miras, her ilçe belediyesinde işbirliği halinde kültür mirası olarak adlandırılan kültürel varlıklarını koruma ekibi kuruyor. Peki neden Eyüpsultan belediyesi böyle bir iş birliği için de değil. Eyüpsultan’ da miras, kurulma zamanı gelmedi mi?
Eyüpsultan da miras kurularak kültürel ve tarihi yapılar asıllarına ve işlevine uygun bir şekilde restore edilebilir. Bir tarih, bir kültür yok olma tehlikesinden kurtulmuş olur.
Son Söz: Eyüpsultan’ın Suyu Kesikse, Tarihi de Kesiktir
Eyüpsultan’ın çeşmeleri bu semtin en sessiz tarih anlatıcılarıdır.
Bugün birçoğu konuşamıyor çünkü suyu yok.
Akmayan her çeşme fısıldıyor: “Beni yalnızca temizlemek yetmez. Çalışmak için varım.”
Bu yazı dizisinin devamında Eyüp’ün:
- camilerini
- türbelerini
- mezarlıklarını
- kayıp ve tahrip olmuş eserlerini ayrıntılı biçimde ele alacağım.
Ama bugün… Eyüp’ün suskun çeşmelerine kulak vermek gerekiyor.
Son olarak Eyüpsultan da bulunan bazı çeşmelerin araştırıp bulabildiğim kadarıyla isimlerini ve hangi mahallede olduklarını paylaşmak istedim. Tabiî ki hepsini bulamadım fakat bu konuyla ilgilenecek kişilerin ya da merak edip araştırmak isteyen kişiler için kendimce derleyip toplarladığım listeyi sunmak istedim.
Eyüpsultan Tarihî Çeşmeler Envanteri (Özet)
(Liste güncellenmiş hâliyle korunmuştur.)
Merkez & Eyüpsultan Çevresi
- Kanuni Sultan Süleyman Çeşmesi
- Mihrişah Valide Sultan Çeşmeleri
- Sokollu Mehmet Paşa Çeşmesi
- Siyavuş Paşa Çeşmesi
- Şah Sultan Sebili
- Kırımî Mehmet Efendi Çeşmesi
- Çorlulu Ali Paşa Çeşmesi
- Defterdar Nazlı Mahmud Efendi Çeşmesi
- Kasapbaşı Hasan Efendi Çeşmesi
- Ümmi Sinan Çeşmesi
- Kapıağası Mustafa Ağa Çeşmesi
- Meydan Çeşmeleri
- Pertevniyal Valide Sultan Çeşmesi
- Zal Mahmud Paşa Çeşmesi
- Çinili Çeşme
İslambey – Zal Paşa – Bahariye
- Nakkaş Hasan Paşa Çeşmesi
- İslam Bey Çeşmesi
- Alemdar Mustafa Paşa Çeşmesi
- Altuncuzade Mustafa Ağa Çeşmesi
- Küçük Mustafa Paşa Çeşmesi
Nişanca – Düğmeciler – Sofular
- İsmail Efendi Çeşmesi
- İsmail Ağa Çeşmesi
- Telhisi Mehmet Ağa Çeşmesi
- Mehmet Ağa & Hacı İbrahim Çeşmesi
Alibeyköy – Akşemsettin – Yeşilpınar – Çırçır
- Alibeyköy Çeşmesi
- Hatice Hanım Çeşmesi
- Hakkı Bey Çeşmesi
- Savaklar Çeşmesi
- Bayburtlu Mustafa Ağa Çeşmesi
Göktürk – Kemerburgaz – Çiftalan – Akpınar
- Hacı Mustafa Ağa Çeşmesi
- Gürgen Çeşmesi
- Çiftalan Köyü Çeşmesi
- Kemerburgaz çevresi eski mahalle çeşmeleri
Tahrip Olmuş veya Mahallesi Kesinleşmeyen Eserler
- Abdülaziz Han Çeşmesi
- Abdullah Ağa Çeşmesi
- Derviş Mustafa Efendi Çeşmesi
- Dökmecibaşı Süleyman Ağa Çeşmesi
- Semiz Ali Paşa Çeşmesi
- Saliha Sultan Çeşmesi
- Zehra Hanım Çeşmesi
- Hazinedar Şemsi Cemal Usta Çeşmesi
- Koca Yusuf Efendi Çeşmesi
- Lâ’li Hacı Mustafa Efendi Çeşmesi
- Mahmud Efendi / Telhisi Mehmet Ağa Çeşmesi